1.Жалпы мәліметтер

2022 жылғы 1 қыркүйекте Президент Қ.Қ. Тоқаев Қазақстан халқына биылғы екінші Жолдауын жолдады: "әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Гүлденген қоғам".

Бірінші Жолдаудың айырмашылығы-ол саяси реформалардың бағытын анықтады. 16 наурыздағы Жолдаудың қорытындысы бойынша конституциялық реформа жүргізілді: жалпы республикалық референдумда Негізгі заңға түзетулер қабылданды, суперпрезиденттік республикадан алыстау жасалды.

Сонымен қатар, 1 қыркүйектегі Жолдау "Жаңа Қазақстан" жаңа экономикалық бағытын және әділетті қоғам құру жолдарын түсіндіреді. Басты назар экономикалық және әлеуметтік саясатқа, ең алдымен экономикалық өсуді қамтамасыз етуге, халықтың өмір сүру деңгейін, білім беру мен денсаулық сақтау сапасын арттыруға және т. б. бағытталған.

Жолдауда Президенттің халықтың ағымдағы экономикалық жағдайға қатысты басты сауалдарына жауап бергені ерекше маңызды.

Жолдау аясында 5 басым бағыт белгіленді:

1. Жаңа экономикалық саясат;
2. Нақты секторды дамыту;
3. Ел болашағына стратегиялық инвестициялар;
4. Мемлекеттік басқаруды қайта жүктеу;
5. Заң және тәртіп.

Сонымен қатар, жаңа саяси бастамалар айтылды. Еліміздің жаңа тарихында алғаш рет биліктің негізгі институттарының (Президенттің, Парламент Мәжілісінің, барлық деңгейдегі мәслихаттардың) кезектен тыс сайлауын өткізу мерзімдері жарияланды. Президент Қ.К. Тоқаев ұсынған жаңа электоралдық кесте конституциялық реформаның заңды жалғасы болып табылады және экономика мен әлеуметтік саланы одан әрі реформалауға күш салуға мүмкіндік береді.

2.Жолдаудың 5 басым бағыты

Маңызды! МЕМЛЕКЕТТІК ОРГАНДАРДЫҢ АҚПАРАТ ЖИНАУЫ БОЙЫНША БАҒДАРЛАУ

Мемлекет Басшысы Жолдауының негізгі 5 бағыты бойынша тапсырмаларды іске асыруға жауапты мемлекеттік органдар 1 қыркүйекте бекітілген әрбір тармақ бойынша келесі ақпаратты ұсынуы қажет:

* Тапсырманы орындау мерзімі;

* Қойылған міндеттер және тапсырманы іске асырудан күтілетін нәтижелер;

* Тапсырманы іске асырудың нысаналы көрсеткіштері;

* Қандай да бір тармақты іске асыруға жауапты мемлекеттік органды нақты айқындау;

* Қандай да бір бағыт бойынша атқарымдар болған кезде-іске асырудың ағымдағы прогресі туралы ақпарат.

Жоғарыда көрсетілген критерийлер аталған тармақтардың әрқайсысында сақталуы тиіс. Соңғы жинақ барлық қажетті ақпаратты орталықтандырылған және жедел жинау үшін ПМК-ге берілуі керек.

 1) Жаңа Экономикалық саясат

Жаңа экономикалық саясат – бұл толыққанды нарықтық экономика құруға бағытталған экономикалық саладағы құрылымдық реформалар пакеті. Бұған дейін Мемлекет басшысы сыртқы жаһандық сын-қатерлерден басқа, ел олигополиялардан, ірі монополистерден зардап шегетінін атап өткен болатын.

Осы тұрғыда Президент нарықты ырықтандыру және мемлекеттік капитализмнен, ел экономикасын қолмен және директивті басқарудан бас тарту міндетін қойды.

Жаңа экономикалық саясаттың негізгі басымдықтары:

 жеке кәсіпкерлік бастаманы ынталандыру, яғни мемлекеттік капитализмнен және мемлекеттің экономикаға шамадан тыс араласуынан кету;

 бәсекелестікті дамыту, яғни баршаға тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету;

 ұлттық табысты әділ бөлу.

Мемлекет басшысы Жолдауда келесі бастамаларды атап өтті:

1. Ойынның жаңа ережелері: жеке кәсіпкерлік бастаманы ынталандыру; бәсекелестікті дамыту; ұлттық табысты әділ бөлу;
2. Қолмен басқарудан нарықтық экономикаға көшу. Мемлекет экономикалық институттарға үлкен еркіндік береді (баға белгілеу, жаңа тарифтік саясат, экономиканы монополиясыздандыру);
3. Салық реформасы: экономиканың түрлі секторларында сараланған салық мөлшерлемелеріне көшу, технологиялық жаңғыртуды ынталандыру үшін салықтық жеңілдіктер және ҒЗТКЖ, "сән-салтанат салығы";
4. Бюджеттік жоспарлау проблемасын шешу: мемлекеттік институттар игерілмеген қаражатты келесі жылы пайдалана алады. Жаңа Бюджет кодексі қабылданады және Ұлттық қор қаражатының тиімсіз шығыстары практикасы тоқтатылады;
5. Азаматтарды жергілікті бюджетті басқаруға тарту: енді азаматтар ТКШ саласында қаражаттың кемінде 10% - ын не үшін жұмсау керектігін өздері анықтайтын болады;
6. Мемлекеттік сатып алу жүйесіндегі түбегейлі өзгеріс: демпингтен бас тарту, САПАНЫҢ бағадан басымдығы. Бірыңғай цифрлық платформа құру;
7. Заңсыз әкелінген автокөлікті заңдастыру: ағымдағы жылдың 1 қыркүйегіне дейін әкелінген автокөліктерді заңдастыру үшін біржолғы тәртіппен кәдеге жарату және бастапқы тіркеу үшін 200-250 мың теңгеден аспайтын мөлшерде бірыңғай алым қолданылатын болады;
8. Ұлттық қор қаражатының тиімсіз жұмсалуын тоқтату: Бюджет кодексінде бюджетті жоспарлау және атқару кезінде сақталуға міндетті шекті нормативтер бекітілетін болады. Ұлттық қордың ресурстарын тиімсіз жұмсау практикасы тоқтатылады;
9. Кәсіпкерлерге жер учаскелерін жедел және ашық бөлу: әрбір өңірде және ірі елді мекенде бос немесе мақсаты бойынша пайдаланылмайтын жерлердің болуына бағалау жүргізілетін болады. Жыл соңына дейін осы қызметке пәрменді тәсілдер әзірленетін болады.

2) нақты секторды дамыту

Қазақстан халқына Жолдауында Президент Қ.К. Тоқаев экономиканың нақты секторын дамытудағы реформаларды атап өтті. Өсудің негізгі басымдықтары мен драйверлері мыналар болып табылады:

 мемлекет өзінің экономикаға қатысуын дәйекті түрде төмендететін болады;

 елдің транзиттік әлеуетін нығайту;

- құрылыс секторы;

- ауыл шаруашылығын дамыту;

- су ресурстарының жетіспеушілігі проблемасын шешу;

- жер қойнауын игеруге инвестициялар тарту үшін заңнама мен рәсімдерді оңайлату;

- индустриялық сектордың инвестициялық тартымдылығын арттыру;

- арнайы экономикалық аймақтарды дамыту жөніндегі қағидатты жаңа саясатқа көшу.

Мемлекет басшысы келесі бастамаларды ұсынды:

1. Урбандалудың жоғары қарқынына байланысты тұжырымдамалық жаңа құжат – қала құрылысы кодексін әзірлеу қажеттілігі туындады. Әрбір қалада жер учаскелерінің функционалдық интерактивті карталары мен коммуналдық желілер схемалары құрылады;
2. Жер және су ресурстарын сақтау ұлттық қауіпсіздіктің басты міндеті болады;
3. Су-елдің тұрақты дамуы үшін басты стратегиялық ресурс. Су ресурстарын ұтымды пайдалану жөніндегі жоба әзірленетін болады;
4. "Самұрық-Қазына" қоры экономиканың негізгі секторларын бақылау үшін жеткілікті мажоритарлық пакетке ие инвесторға айналуда. Қордың басқа активтері мен акциялары, оның ішінде "Халықтық IPO"тетігі арқылы жекешелендірілетін болады. "Самұрық-Қазына" бірлескен инвестор ретінде жеке инвесторлар жүзеге асыра алмайтын аса маңызды жобаларға ғана қатысатын болады. Мұндай жобаларды Президент айқындайтын болады;
5. "Қазақстан теміржолы" ұлттық компаниясы толыққанды транзиттік-логистикалық Корпорация болып қайта құрылады;
6. Ауыл шаруашылығы жерлерінің, су ресурстарының, ирригациялық жүйелердің және көліктік қолжетімділіктің жай-күйі туралы барлық бытыраңқы мәліметтер Бірыңғай цифрлық платформада біріктіріледі.

3) ел болашағына стратегиялық инвестициялар

Мемлекет басшысы Жолдауда адамдар еліміздің басты құндылығы екенін, сондықтан ұлттық байлықты әділ бөлу және әрбір азаматқа тең мүмкіндік беру – жүргізіліп жатқан реформалардың басты мақсаты екенін тағы да атап өтті.

      Осы тұрғыда Президент Қ. Қ. Тоқаев әлеуметтік бағдарланған мынадай бастамалар мен новеллаларды айтты:

1. 2023 жылдан бастап еліміздің ауыл тұрғындарының қажеттіліктеріне бағытталған ұлттық жобаны іске асыру басталады. Екі жыл ішінде 650 ауылда медициналық және фельдшерлік-акушерлік пункттер салынып, толық жарақтандырылады. Миллионнан астам азаматқа алғашқы медициналық-санитариялық көмек көрсетіледі;
2. Медициналық жоғары оқу орындарының жанынан көп бейінді университеттік ауруханалар мен клиникалар құрылатын болады. 3 жыл ішінде резидентурада даярлауға арналған гранттардың жыл сайынғы саны 70% - ға артады%;
3. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы соттардың нәтижесінде мемлекет билігіне түсетін заңсыз алынған барлық қаражат мектеп құрылысына жұмсалуы керек;
4. "Комфортная школа" ұлттық жобасы: 2025 жылға дейін заманауи талаптарға жауап беретін 800 мың оқушы орны құрылады. Бұл апатты және үш ауысымды мектептер мәселесін толығымен шешуге мүмкіндік береді.
5. Жеке білім беру ваучерлері енгізіледі. Баланы оқытуға, оның ішінде сыныптан тыс оқытуға мемлекет беретін барлық қаражат бірыңғай білім беру шоттарында жинақталатын болады;
6. Білім беру экожүйесін дамытудың негізгі буыны жоғары оқу орындары жанындағы эндаумент-қорлар болуға тиіс. Әлемнің жетекші университеттерінде нысаналы капиталдың мұндай қорлары ғылым мен инновацияларды тұрақты қаржыландырудың негізі болып табылады;
7. Жастар үшін ЖОО-да оқуға жылдық 2-3% жеңілдікпен кредиттер берілетін болады;
8. Ең төменгі жалақыны айқындаудың жаңа әдістемесі енгізіледі, ол оның мөлшерін кезең-кезеңімен ұлғайтуға мүмкіндік береді. ЕТЖ деңгейі 60-тан 70 мың теңгеге дейін артады. Бұл 1,8 миллион азаматтың табысына тікелей әсер етеді;
9. Зейнетақы жүйесін қайта жаңғырту қажет. Зейнетақының ең төменгі базалық мөлшерлемесі дәйекті түрде ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70% – ына дейін, ал ең жоғарғысы-120% - ға дейін жеткізілетін болады%;
10. Әйелдер үшін зейнеткерлік жас шамасы 2028 жылға дейін 61 жыл деңгейінде белгіленеді;
11. 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап бала күтімі бойынша төлемдер кезеңі бір жарым жасқа дейін ұлғаяды;
12. Әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушылар үшін жұмысынан айырылу бойынша төлемдер орташа айлық табыстың 45% - на дейін артады;
13. Жарияланған балалар жылы шеңберінде "Ұлттық қор – балаларға" қағидатты түрде жаңа бастамасы басталатын болады. Ұлттық қордың жыл сайынғы инвестициялық табысының 50% - ы балалар 18 жасқа толғанға дейін, мерзімінен бұрын алу құқығынсыз, арнайы жинақтау шоттарына аударылатын болады. Кәмелетке толғаннан кейін жинақталған сома тұрғын үй сатып алуға және білім алуға бағытталатын болады. Жоба 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап іске қосылады.

4) мемлекеттік басқаруды қайта жүктеу

Мемлекет басшысы мемлекеттік басқару жүйесін орталықсыздандыру қажеттігіне, сондай-ақ саяси қызметшілердің жауапкершілігін арттыруға баса назар аударды. Бұл Мемлекет басшысының алғашқы жарлықтарымен және Қ.К. Тоқаев Мемлекеттік процестерді бюрократиясыздандырудың, мемлекеттік аппараттың тиімділігін арттырудың және қызметін оңтайландырудың маңыздылығын атап өткен алдыңғы Жолдаулармен сәйкес келеді.

Осы Жолдауда Президент әкімшілік реформаға бағыт береді. Реформалардың осы бағытының негізгі басымдықтары мынадай:

1. Қоғамдық мәселелерді шешуге жеке сектордың кәсіби мамандарын тарту;
2. Әкімшілік реформа аясында мемлекеттік басқару жүйесін орталықсыздандыру жоспарлануда. Аймақтарға ставка жасалатын болады;
3. Саяси қызметшілердің дербес жауапкершілігі артады. Нақты салалық саясат үшін "ұжымдық кабинет"емес, нақты министр жауап береді. 

5) Заң және тәртіп

Қоғамның негізгі сұрауларының бірі – сот жүйесін реформалау. Бұған жауап бере отырып, Мемлекет басшысы сот корпусын жедел жаңарту және сауықтыру арқылы Құқық үстемдігі мен сот төрелігін жүзеге асыру сапасын қамтамасыз етудің маңыздылығын атап өтті. Бұл саладағы реформалар судьялардың биліктің өзге тармақтарынан тәуелсіздігін арттыруға, олардың құзыретін арттыруға бағытталған.

Сонымен қатар, Президент Құқық қорғау саласын реформалауға, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің өткір мәселелеріне назар аударды, бұл да соңғы уақытта азаматтардың негізгі сұрауларының бірі болып табылады.

Маңызды бастамалар айтылды:

1. Апелляция институтын реформалау. Шешімдер бірінші инстанцияға қайтарылмай, мәні бойынша шығарылуы тиіс;
2. Соттардың төрағалары және сот алқаларының төрағалары лауазымдарына кандидатураларды судьялардың өздері іріктеу кезінде сайлау тетіктері қолданылатын болады. Бұдан басқа, Жоғарғы Сот судьяларын сайлау элементтері енгізілетін болады. Ол үшін Президент Сенатқа баламалы негізде кандидатуралар енгізетін болады;
3. "Қаңтар оқиғаларына"қатысушыларға бір реттік рақымшылық жасалады. Рақымшылық тәртіпсіздіктерді ұйымдастыруға қатысқан басты айыпталушыларға, сондай-ақ мемлекетке опасыздық жасады және билікті күшпен өзгертуге әрекет жасады деп айыпталғандарға әсер етпейді. Террористік және экстремистік қылмыстар жасаған, рецидивистер, сондай-ақ азаптаулар қолданған адамдар рақымшылық жасауға жатпайды;
4. Соңғы уақытта қоғамдық қауіпсіздік мәселелері күн тәртібінде өткір тұр. Президенттің тапсырмасы бойынша жаза күшейтіліп, ауыр қылмыстар үшін мерзімінен бұрын шартты түрде босату алынып тасталады;
5. Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жауапкершілік күшейтілетін болады.
6. Синтетикалық есірткілерді өндіру мен таратуға қарсы күрес жалпыұлттық сипатқа ие болады. Нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес жөніндегі кешенді жоспар әзірленетін болады.